Türkiye'de Pokémon Yasağı 2000'de Gerçekte Ne Oldu?

2000'de Türkiye'de Pokémon yasaklandı, bunu çoğumuz biliyoruz. Ama "ne zaman, kim, neden, ne kadar sürdü" diye sorunca sağlam bir hikâye yerine birbirini tutmayan iki tarih çıkıyor. Aşağıda kayıtların gerçekten söylediğini, camia hafızasında yaşayan kısımdan ayırıyorum.

Ben o yılı yaşamadım. Pokémon'la DS'te Platinum üzerinden tanıştım, yasağı ağabeylerimden duydum. Hep "bir gün televizyondan kaldırdılar" diye anlatılırdı, tek cümlede ve kesin bir tonla. O cümle iyi bir hikâye olduğu için kimse üstüne gitmemiş gibi.

Reuters'ın yazdığı şey

En sağlam kayıt, Reuters'ın 8 Aralık 2000 tarihli haberi. Habere göre Türkiye'nin yayın düzenleyicisi, cuma günü bir TV kanalına Pokémon çizgi dizisini yayından kaldırma emri verdiğini açıkladı. Arkasında iki çocuğun süper güçleri olduğuna inanıp balkonlardan atladığı iddiası vardı. Haber, yedi yaşında bir kız çocuğu ile dört yaşında bir erkek çocuğunun "geçen ay" ayrı olaylarda yüksek binalardan düşüp yaralandığını yazıyor. Sağlık Bakanı Osman Durmuş bu kazaları diziyle ilişkilendirmiş.

"İlişkilendirmiş" kelimesi burada önemli. Dizinin kazalara yol açtığı kanıtlanmış bir şey değil, ortada bir bakanın kurduğu bağlantı var. Kararın resmî gerekçesi de açıklanmış değil. Şiddet ve kumar eleştirileri ya da "çocukları tehlikelere karşı duyarsızlaştırıyor" cümlesi gibi şeyleri internette sık görüyorsun, ama bunlar ikinci elden aktarılıyor ve karar metninden gelmiyor.

Kurul ayrıca ATV'ye bir günlük yayın karartması cezası verdi. Reuters bunu Sağlık Bakanlığı'nın şikâyetine bağlıyor. Emirle cezanın nasıl işlediği, karartmanın hangi gün yapıldığı ise haberden anlaşılmıyor.

Arada beş gün var

Bulbapedia yasağı 13 Aralık 2000'e koyuyor, Vikipedi'deki tablo da ATV yayın döneminin o gün bittiğini söylüyor. Reuters'ın haberi ise 8 Aralık, yani cuma. 13 Aralık çarşambaya denk geliyor, arada tam beş gün var. Hiçbir kaynak bu tarihin resmî karar günü mü, yoksa yayının fiilen bittiği gün mü olduğunu söylemiyor.

"Bir gün kaldırdılar" cümlesi bana bu yüzden fazla temiz geliyor. Reuters'a göre ATV, itiraz süreci sonuçlanana kadar diziyi göstermeye devam edeceğini açıklamıştı. Yani 8 Aralık'taki duyuru ile ekranın kararması aynı an olmayabilir. Aynı kaynaklar dizinin 31 Ocak 2000'de ATV'de başladığını ve 9 Aralık 2002'de Star TV'de geri döndüğünü yazıyor, ama bu tarihler tablo verisi ve ayrıca doğrulanmış değil. Aradaki iki yılda ne olduğuna dair elimizde sağlam bir şey yok.

ATV'nin sorusu hâlâ yerinde

Haberin en iyi cümlesi ATV program yönetmeni Zühtü Sezer'den geliyor. Sezer, Türkiye'nin 60 ülkede gösterilen bir programı yasaklayan ilk ülke olacağını söylemiş. "Pokémon oyuncaklarının satışını da mı yasaklayacaklar?" diye de sormuş ve durumu Türkiye'nin AB'ye girmeye çalıştığı bir dönemde "çok talihsiz" bulmuş. "60 ülke" ve "ilk ülke" bir kanal yöneticisinin sözü, bağımsız bir doğrulaması yok. Ama oyuncak sorusundaki sezgi bence yerinde: mesele tek bir çizgi dizi değildi, çocukların her yerde karşısına çıkan bir markaydı.

Eksik kalan kısım bizim hafızamız

Bu hikâye camiada o kadar rahat dolaşıyor ki kimse sağlamasını yapmamış. O dönem ekran başındaki çocukların "o gün ne oldu" sorusuna verdiği cevaplar bile birbirini tutmayabilir. Mart 2000'den sonra dizinin büyük ilgi gördüğü de sık anlatılır ama elimizde reyting ya da izlenme verisi yok. Bir tanıklık uydurmak yerine boşluğu boş bırakmayı tercih ediyorum.

Bu boşluğu doldurmanın yolu belli: Aralık 2000 gazetelerinin ilk sayfaları ve RTÜK karar kayıtları. Evinde o haftanın gazetesini saklayan biri varsa 8 ile 14 Aralık arasındaki sayılara bakıp tarihi okuyabilir. Dizinin bugünkü durumunu merak ediyorsan, Pokémon anime nereden izlenir yazısı seni doğru yere götürür.